چگونه هنگام مطالعه تمرکز کنیم؟
برای تمرکز هنگام مطالعه دو کار لازم است: منابع حواس‌پرتی را پیش از شروع حذف کنید و مطالعه را طوری طراحی کنید که ذهن درگیر بماند. یعنی گوشی را خاموش کنید یا به اتاق دیگری ببرید، برای هر جلسه یک هدف کوچک و مشخص بنویسید و در نوبت‌هایی بخوانید که با دشواری درس و توان همان روزتان سازگار است و میان نوبت‌ها استراحت کنید.
به‌جای دوباره‌خوانی و هایلایت کردن، از خودتان سؤال بپرسید و مطلب را بدون نگاه به کتاب بازگو کنید. کم‌خوابی، گرسنگی و خستگی هم تمرکز را به‌شدت پایین می‌آورند و هیچ ترفندی جای رسیدگی به آن‌ها را نمی‌گیرد.
تمرکز در مطالعه دقیقاً یعنی چه
تمرکز یا توجه پایدار یعنی نگه داشتن ذهن روی یک کار در طول زمان و برگرداندن آن به کار وقتی منحرف می‌شود. ذهن هیچ‌کس برای مدت طولانی بدون انحراف روی یک چیز نمی‌ماند.
پرسه زدن ذهن، یعنی رفتن فکر به سمت موضوعات بی‌ربط، بخش بزرگی از زمان بیداری را می‌گیرد. در پژوهش شناخته‌شده کیلینگزورث و گیلبرت در سال ۲۰۱۰، ذهن شرکت‌کنندگان در حدود نیمی از لحظه‌هایی که از آن‌ها پرسیده شد، به چیزی غیر از کار در حال انجام مشغول بود.
پس هدف واقعی این نیست که ذهن هرگز منحرف نشود. هدف این است که دفعات انحراف کمتر شود، زودتر متوجه آن شوید و سریع‌تر به متن برگردید.
چرا هنگام مطالعه تمرکز نداریم
پیش از راه‌حل‌ها، بهتر است بدانید مشکل از کجاست. جدول زیر علت‌های رایج را کنار نشانه‌هایشان گذاشته است تا وضعیت خودتان را تشخیص دهید.
| نشانه | علت محتمل | راه‌حل اصلی |
|---|---|---|
| مدام بی‌اختیار گوشی را برمی‌دارید | در دسترس بودن گوشی و اعلان‌ها | خارج کردن گوشی از اتاق یا خاموش کردن کامل آن |
| صفحه را تا آخر می‌خوانید و چیزی یادتان نمی‌آید | مطالعه منفعل و پرسه زدن ذهن | خواندن با سؤال، خلاصه‌نویسی و بازگو کردن |
| نمی‌توانید شروع کنید و کار را عقب می‌اندازید | بزرگ و مبهم بودن کار | شکستن کار به قدم‌های کوچک و مشخص |
| فکرهای دیگر مدام به ذهنتان می‌آیند | کارهای ناتمام و نگرانی‌ها | نوشتن فکرها روی کاغذ و برنامه‌ریزی برای آن‌ها |
| بعد از مدتی خواب‌آلود می‌شوید | کم‌خوابی، خستگی یا جلسه طولانی بدون استراحت | خواب کافی و استراحت‌های منظم |
| با هر صدایی حواستان پرت می‌شود | محیط شلوغ یا گفت‌وگوی اطراف | تغییر محل مطالعه یا استفاده از گوشی‌گیر |
| متن برایتان خسته‌کننده و بی‌معنی است | دشواری بیش از حد یا ندانستن پیش‌نیازها | مرور پیش‌نیازها و پیدا کردن کاربرد مطلب |
اگر چند نشانه را با هم دارید، از عوامل پایه‌ای مثل خواب و گوشی شروع کنید، چون بیشترین اثر را دارند.
پیش از شروع مطالعه: محیط را آماده کنید
بخش بزرگی از تمرکز پیش از باز کردن کتاب تعیین می‌شود. به‌جای تکیه بر اراده، وسوسه را از محیط حذف کنید.
گوشی را از دسترس و دید خارج کنید
گوشی هوشمند رایج‌ترین عامل حواس‌پرتی هنگام مطالعه است. هر اعلان، حتی اگر به آن پاسخ ندهید، توجه را از متن جدا می‌کند. حالت بی‌صدا کافی نیست، چون وسوسه نگاه کردن و چک کردن باقی می‌ماند. مؤثرترین کار این است که گوشی را در اتاق دیگری بگذارید یا کاملاً خاموش کنید.
یک اشتباه رایج این است که گوشی را به بهانه زمان‌سنج یا فرهنگ لغت کنار دست نگه دارید. یک تایمر ساده یا ساعت مچی و یک فرهنگ لغت کاغذی این بهانه را از بین می‌برند.
درباره اثر «فقط حضور» گوشی روی میز، شواهد یکدست نیست. پژوهش وارد و همکارانش در سال ۲۰۱۷ نشان داد حضور گوشی در نزدیکی فرد، حتی وقتی خاموش است، عملکرد در آزمون‌های شناختی را پایین می‌آورد. اما چند تلاش بعدی برای تکرار آن به همان نتیجه نرسیدند. در هر حال، دور کردن گوشی دست‌کم وسوسه برداشتنش را از بین می‌برد.
رایانه و اینترنت را محدود کنید
اگر به رایانه نیاز دارید، فقط برگه‌ها و برنامه‌های مربوط به همان درس را باز نگه دارید و پیام‌رسان‌ها و ایمیل را ببندید. اگر زود وسوسه می‌شوید، برای مدت جلسه از ابزارهای مسدودکننده سایت که در بیشتر سیستم‌عامل‌ها و مرورگرها هست استفاده کنید. اگر لازم نیست آنلاین باشید، اینترنت را قطع کنید.
برای متن‌های درسی و توضیحی، نسخه کاغذی هم کمک می‌کند. فراتحلیل دلگادو و همکارانش در سال ۲۰۱۸ نشان داد درک این نوع متن‌ها روی کاغذ کمی بهتر از صفحه نمایش است و این فاصله وقتی زمان محدود است بیشتر می‌شود. اگر جزوه یا مقاله سنگینی دارید، چاپ کردنش ارزش امتحان دارد.
محل مطالعه ثابت و مناسبی انتخاب کنید
مطالعه روی تخت یا جلوی تلویزیون، ذهن را با استراحت و سرگرمی همراه می‌کند. یک میز ثابت با نور کافی، صندلی مناسب و سطح خلوت کمک می‌کند ذهن به مرور آن مکان را با کار همراه کند.
فقط وسایل لازم همان جلسه را روی میز بگذارید. اگر در خانه فضای آرامی ندارید، کتابخانه یا سالن مطالعه گزینه خوبی است.
درباره صدا و موسیقی
اثر موسیقی روی تمرکز به نوع موسیقی، نوع کار و خود فرد بستگی دارد. شواهد نسبتاً روشنی هست که گفتار نامربوط در محیط، مثل حرف زدن دیگران، به حافظه کوتاه‌مدت و کارهایی مثل خواندن و به خاطر سپردن آسیب می‌زند.
موسیقی با کلام هم برای کارهای زبانی مثل خواندن متن و حفظ کردن، معمولاً مزاحم‌تر از موسیقی بی‌کلام است. درباره موسیقی بی‌کلام، نتایج پژوهش‌ها متفاوت است. اگر مطمئن نیستید، سکوت یا صدای زمینه یکنواخت را امتحان کنید و نتیجه را با خودتان مقایسه کنید.
| شرایط صوتی | اثر معمول بر مطالعه | توصیه |
|---|---|---|
| سکوت | برای بیشتر کارهای دشوار مناسب‌ترین حالت | برای خواندن متن سنگین و حفظ کردن |
| گفت‌وگوی اطرافیان | مزاحمت قابل‌توجه برای خواندن و به خاطر سپردن | تغییر مکان یا استفاده از گوشی‌گیر |
| موسیقی با کلام | معمولاً مزاحم کارهای زبانی | برای مطالعه متنی توصیه نمی‌شود |
| موسیقی بی‌کلام آرام | نتایج متفاوت و وابسته به فرد | آزمایش شخصی و مقایسه |
| صدای زمینه یکنواخت | برای پوشاندن صداهای ناگهانی به کار می‌آید | در محیط‌های پرسروصدا |
هدف هر جلسه را مشخص کنید
یکی از دلایل رایج پراکندگی ذهن، مبهم بودن کار است. «امروز زیست بخوانم» به ذهن نمی‌گوید کجا متمرکز شود و کار کی تمام است. در مقابل، «فصل ۳ را بخوانم و به ۱۰ سؤال انتهای آن جواب بدهم» شروع و پایان روشنی دارد.
برای هر جلسه این مراحل را انجام دهید:
- کار را روی کاغذ بنویسید. دقیقاً چه بخشی را، با چه خروجی‌ای، انجام می‌دهید: خواندن، خلاصه‌نویسی، حل تمرین یا مرور.
- کار بزرگ را خرد کنید. اگر هدف یک فصل کامل است، آن را به بخش‌های چندصفحه‌ای تقسیم کنید تا هر بخش در یک بازه مطالعه جا شود.
- با قدم ساده شروع کنید. اگر برای شروع مقاومت دارید، اولین قدم را آن‌قدر کوچک کنید که شروعش آسان باشد، مثلاً فقط خواندن عنوان‌های فصل.
- پایان جلسه را معلوم کنید. دانستن اینکه جلسه کی تمام می‌شود، تحمل تمرکز را آسان‌تر می‌کند.
در بازه‌های زمانی محدود مطالعه کنید
ذهن در طول زمان خسته می‌شود و کیفیت توجه افت می‌کند. به همین دلیل، چند بازه کوتاه‌تر با استراحت معمولاً بازده بیشتری از چند ساعت مطالعه بی‌وقفه دارد.
بازه‌های مشخص دو فایده دارند: کار دشوار را قابل تحمل می‌کنند و برای استراحت زمان معینی می‌گذارند تا کار به بهانه خستگی رها نشود.
روش پومودورو
روش پومودورو را فرانچسکو چیریلو در اواخر دهه ۱۹۸۰ میلادی ابداع کرد و نامش را از تایمر آشپزخانه‌ای گوجه‌ای‌شکل گرفت. روش پایه این است:
- یک کار مشخص انتخاب کنید.
- زمان‌سنج را روی ۲۵ دقیقه تنظیم کنید و فقط روی همان کار کار کنید.
- اگر فکری یا کاری به ذهنتان رسید، آن را روی کاغذ یادداشت کنید و به مطالعه برگردید.
- بعد از پایان ۲۵ دقیقه، ۵ دقیقه استراحت کنید.
- بعد از چهار دور، استراحت طولانی‌تری بین ۱۵ تا ۳۰ دقیقه داشته باشید.
عدد ۲۵ دقیقه قانون علمی ثابتی نیست و فقط نقطه شروع مناسبی است. بعضی افراد برای کارهایی که گرم شدن ذهن در آن‌ها زمان می‌برد، مثل حل مسائل ریاضی، بازه‌های ۴۵ یا ۵۰ دقیقه‌ای را ترجیح می‌دهند.
اگر تمرکز برایتان خیلی سخت است، حتی با ۱۵ دقیقه شروع کنید و زمان را به‌تدریج بیشتر کنید.
مقایسه الگوهای زمان‌بندی
| الگو | زمان مطالعه | زمان استراحت | مناسب برای |
|---|---|---|---|
| شروع تدریجی | ۱۵ دقیقه | ۵ دقیقه | کسانی که شروع کردن برایشان دشوار است |
| پومودورو کلاسیک | ۲۵ دقیقه | ۵ دقیقه و بعد از چهار دور ۱۵ تا ۳۰ دقیقه | بیشتر درس‌ها و مطالعه روزانه |
| بازه بلندتر | ۴۵ تا ۵۰ دقیقه | ۱۰ دقیقه | حل مسئله، نوشتن و کارهایی که گرم شدن ذهن می‌خواهند |
| کار عمیق | ۹۰ دقیقه یا بیشتر | استراحت طولانی | افرادی که تمرکزشان تمرین‌شده است |
در استراحت چه کنیم
کیفیت استراحت هم اهمیت دارد. اگر در ۵ دقیقه استراحت سراغ شبکه‌های اجتماعی بروید، ذهن درگیر محتوایی می‌شود که بازگشت به درس را سخت‌تر می‌کند و ممکن است ۵ دقیقه به نیم ساعت برسد. بهتر است از پشت میز بلند شوید، راه بروید و آب بنوشید.
یک کار در هر زمان: چرا چندکارگی به تمرکز آسیب می‌زند
بسیاری فکر می‌کنند می‌توانند هم‌زمان درس بخوانند و به پیام‌ها جواب بدهند. پژوهش‌های روان‌شناسی شناختی درباره «هزینه جابه‌جایی بین کارها» نشان می‌دهند ذهن دو کار شناختی را هم‌زمان انجام نمی‌دهد، بلکه سریع بین آن‌ها جابه‌جا می‌شود و هر جابه‌جایی مقداری زمان و دقت هدر می‌دهد.
در کارهای ساده این هزینه کم است، اما در کارهای پیچیده مثل یادگیری مطلب جدید محسوس‌تر است.
سوفی لروی، پژوهشگر مدیریت، در سال ۲۰۰۹ مفهوم «باقی‌مانده توجه» را مطرح کرد: وقتی از کاری به کار دیگر می‌روید، بخشی از توجه هنوز درگیر کار قبلی است و عملکرد در کار جدید پایین می‌آید. یعنی حتی یک نگاه کوتاه به پیام‌ها وسط مطالعه، می‌تواند چند دقیقه بعد از آن را هم تحت تأثیر قرار دهد.
کال نیوپورت در کتاب «کار عمیق» (۲۰۱۶) همین ایده را عملی‌تر بیان کرده است: کار ارزشمند شناختی به دوره‌های بی‌وقفه تمرکز نیاز دارد و این توانایی با تمرین تقویت می‌شود. برای دانش‌آموز و دانشجو یعنی هر جلسه مطالعه را به یک کار اختصاص دهید و بقیه کارها را به استراحت یا بعد از جلسه موکول کنید.
ذهن را فعال نگه دارید: مطالعه فعال به‌جای منفعل
خیلی وقت‌ها مشکل «تمرکز نداشتن» در واقع مشکل روش مطالعه است. وقتی فقط چشم روی خطوط حرکت می‌کند و ذهن کار خاصی انجام نمی‌دهد، پرسه زدن ذهن تقریباً اجتناب‌ناپذیر است. نتیجه‌اش رسیدن به آخر صفحه بدون به یاد آوردن چیزی است.
راه‌حل این است که به ذهن کار مشخصی بدهید. در مرور گسترده دانلوسکی و همکارانش (۲۰۱۳) بر روش‌های مطالعه، «آزمون دادن از خود» و «مطالعه با فاصله زمانی» بیشترین کارایی را داشتند و دوباره‌خوانی و هایلایت کردن کارایی کمی داشتند. این روش‌ها ذهن را هم درگیر نگه می‌دارند و فرصت پرسه زدن را کم می‌کنند.
| روش | نوع | اثر بر تمرکز و یادگیری |
|---|---|---|
| دوباره‌خوانی متن | منفعل | احساس آشنایی می‌دهد ولی ذهن را کم درگیر می‌کند |
| هایلایت کردن زیاد | منفعل | اغلب جای فکر کردن را می‌گیرد |
| پرسیدن سؤال پیش از خواندن | فعال | به خواندن جهت می‌دهد |
| بازگو کردن مطلب بدون نگاه به کتاب | فعال | نشان می‌دهد چه چیزی واقعاً فهمیده شده |
| حل تمرین و پاسخ به سؤالات فصل | فعال | ذهن را درگیر و یادگیری را پایدار می‌کند |
| توضیح دادن مطلب به زبان خود | فعال | شکاف‌های فهم را آشکار می‌کند |
اگر به هایلایت عادت دارید، آن را از خواندن اول جدا کنید. اول بخش را تا آخر بخوانید و بعد فقط یکی دو جمله کلیدی را علامت بزنید. وقتی هم‌زمان با خواندن اول هایلایت می‌کنید، هنوز نمی‌دانید کدام جمله مهم است.
یک روش عملی برای هر بخش از متن:
- پیش‌خوانی کنید. پیش از خواندن، عنوان‌ها، زیرعنوان‌ها، تصاویر و خلاصه فصل را نگاه کنید تا تصویر کلی به دست بیاید.
- سؤال بسازید. عنوان هر بخش را به یک سؤال تبدیل کنید و پیش از خواندن، حتی با حدس، به آن جواب بدهید. برای مثال، عنوان «ساختار سلول» را به «سلول از چه بخش‌هایی تشکیل شده است» تبدیل کنید.
- برای پاسخ دادن بخوانید. حالا متن را با هدف پیدا کردن جواب آن سؤال بخوانید.
- کتاب را ببندید و بازگو کنید. بعد از هر بخش، بدون نگاه به متن، نکات اصلی را بنویسید یا بلند بگویید.
- بررسی کنید. پاسخ خود را با متن مقایسه کنید و بخش‌هایی را که یادتان نمانده بود علامت بزنید.
حدس غلط پیش از خواندن، وقت تلف کردن نیست. در آزمایش‌های ریچلند، کورنل و کائو در سال ۲۰۰۹، کسانی که پیش از خواندن متن به سؤال‌هایش پاسخ دادند، در آزمون بعدی از کسانی که همان زمان را صرف خواندن بیشتر کردند بهتر بودند. این برتری حتی در سؤال‌هایی دیده شد که در پیش‌آزمون غلط جواب داده بودند.
با فکرهای مزاحم چه کنیم
گاهی حواس‌پرتی از بیرون نیست و از خود ذهن است: کاری که باید انجام شود، پیامی که باید فرستاده شود یا نگرانی درباره امتحان. پژوهش ماسیکامپو و باومایستر در سال ۲۰۱۱ نشان داد هدف‌های ناتمام فکرهای مزاحم ایجاد می‌کنند و نوشتن یک برنامه مشخص برای آن‌ها، این فکرها را کاهش می‌دهد.
راه عملی ساده است:
- یک برگه کاغذ کنار دستتان بگذارید، هر فکر یا کار نامرتبطی را که به ذهنتان رسید در یک خط یادداشت کنید و به مطالعه برگردید.
- در زمان استراحت یا بعد از جلسه، به این فهرست رسیدگی کنید.
- اگر نگرانی خاصی ذهنتان را مشغول کرده، پیش از شروع چند دقیقه درباره آن بنویسید و قدم بعدی برای رسیدگی به آن را مشخص کنید.
- وقتی متوجه شدید ذهنتان منحرف شده، خودتان را سرزنش نکنید. آرام به جمله‌ای که در حال خواندنش بودید برگردید. این برگشتن، خودش تمرین تمرکز است.
بدن را فراموش نکنید
توجه به وضعیت جسمی وابسته است. بسیاری از مواقعی که فرد فکر می‌کند اراده‌اش ضعیف است، در واقع خسته، کم‌خواب یا گرسنه است.
- خواب: کم‌خوابی از عوامل شناخته‌شده کاهش توجه پایدار است و خواب در تثبیت مطالب یادگرفته‌شده هم نقش دارد. بیدار ماندن تا دیروقت برای مطالعه بیشتر، معمولاً تمرکز روز بعد را پایین می‌آورد. شب‌بیداری پیش از امتحان هم به خود یادگیری آسیب می‌زند: در پژوهش یو و همکارانش در سال ۲۰۰۷، یک شب بی‌خوابی توانایی مغز را برای ثبت خاطره‌های تازه به‌طور محسوس کم کرد.
- تغذیه و آب: مطالعه با معده خالی یا بلافاصله بعد از یک وعده سنگین، هر دو می‌توانند تمرکز را کم کنند. وعده‌های سبک و منظم و نوشیدن آب کافی کمک می‌کند.
- کافئین: چای و قهوه در بسیاری از افراد هوشیاری را موقتاً بالا می‌برند، اما مصرف زیاد یا نزدیک به زمان خواب، خواب را مختل می‌کند و در مجموع به ضرر تمرکز تمام می‌شود.
- تحرک: فعالیت بدنی منظم برای سلامت ذهن مفید است و بلند شدن و راه رفتن در استراحت‌ها، خستگی نشستن طولانی را کم می‌کند.
برنامه یک جلسه مطالعه متمرکز
با کنار هم گذاشتن این نکته‌ها، یک جلسه مطالعه می‌تواند این‌طور باشد:
- گوشی را در اتاق دیگر بگذارید و برگه‌های نامربوط رایانه را ببندید.
- آب و وسایل لازم را روی میز بگذارید.
- هدف جلسه را روی کاغذ بنویسید، مثلاً «بخش ۲ فصل ۴ و ۵ تمرین آن».
- یک برگه برای یادداشت فکرهای مزاحم کنار دستتان بگذارید.
- زمان‌سنج را روی بازه دلخواه تنظیم کنید و با پیش‌خوانی شروع کنید.
- با سؤال بخوانید و بعد از هر بخش، مطلب را بدون نگاه به کتاب بازگو کنید.
- در استراحت از پشت میز بلند شوید و سراغ گوشی نروید.
- در پایان جلسه، در یکی دو جمله بنویسید چه یاد گرفتید و جلسه بعد از کجا شروع می‌کنید.
چه زمانی تمرکز نداشتن فراتر از عادت است
گاهی تغییر محیط، روش مطالعه و خواب به تمرکز کمک می‌کند؛ اگر دشواریِ توجه پایدار است یا در چند بخش زندگی اختلال ایجاد می‌کند، باید علت‌های دیگر را هم بررسی کرد. اما در این حالت‌ها بهتر است با یک متخصص مثل روان‌شناس، روان‌پزشک یا پزشک مشورت کنید:
- مشکل تمرکز از کودکی همراه شما بوده است.
- در بسیاری از زمینه‌های زندگی دیده می‌شود، نه فقط در مطالعه.
- با وجود امتحان کردن روش‌های مختلف بهتر نمی‌شود.
- همراه با غم طولانی، اضطراب شدید یا بی‌خوابی مداوم است.
اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی، افسردگی، اضطراب و برخی مشکلات جسمی می‌توانند روی تمرکز اثر بگذارند و تشخیص آن‌ها فقط با ارزیابی تخصصی ممکن است.
سوالات متداول
چند ساعت مطالعه پشت سر هم مفید است؟
عدد ثابتی برای همه وجود ندارد و به فرد، درس و میزان تمرین تمرکز بستگی دارد. آنچه اهمیت دارد کیفیت زمان مطالعه است و می‌توانید با یک نوبت کوتاه و خروجی مشخص شروع کنید، سپس مدت آن را با توجه به فهم و خستگی خود تغییر دهید. اگر بارها یک خط را می‌خوانید و چیزی نمی‌فهمید، زمان استراحت رسیده است.
آیا گوش دادن به موسیقی هنگام مطالعه به تمرکز کمک می‌کند؟
برای کارهای زبانی مثل خواندن و حفظ کردن، موسیقی با کلام معمولاً مزاحم است. درباره موسیقی بی‌کلام نتایج پژوهش‌ها یکسان نیست. چند جلسه در سکوت و چند جلسه با موسیقی بی‌کلام مطالعه کنید و میزان یادگیری را مقایسه کنید.
چرا متن را می‌خوانم ولی چیزی یادم نمی‌ماند؟
این حالت معمولاً نشانه مطالعه منفعل و پرسه زدن ذهن است: چشم خطوط را دنبال می‌کند، اما ذهن جای دیگری است. خواندن با سؤال، بستن کتاب بعد از هر بخش و بازگو کردن مطلب به زبان خود، ذهن را درگیر نگه می‌دارد و این مشکل را کم می‌کند.
بهترین زمان روز برای مطالعه کدام است؟
زمان واحدی برای همه وجود ندارد. بعضی افراد صبح هوشیارترند و بعضی عصر یا شب. دشوارترین درس را در ساعتی بخوانید که سرحال‌ترید و کارهای ساده‌تر مثل مرور را به ساعت‌های کم‌انرژی‌تر بسپارید. فقط مراقب باشید مطالعه شبانه به خوابتان آسیب نزند.
آیا می‌توان تمرکز را تقویت کرد؟
بله. توانایی نگه داشتن توجه روی یک کار تا حد زیادی به عادت و تمرین وابسته است. اگر جلسه‌های بدون حواس‌پرتی را منظم ادامه دهید و طولشان را به‌تدریج بیشتر کنید، معمولاً مدت بیشتری متمرکز می‌مانید. در مقابل، چک کردن مداوم گوشی ذهن را به محرک‌های سریع عادت می‌دهد.
آیا ذهن خوب هرگز حواسش پرت نمی‌شود؟
نه. پرسه زدن ذهن ویژگی طبیعی ذهن انسان است و برای همه اتفاق می‌افتد. تفاوت افراد متمرکز این است که زودتر متوجه انحراف می‌شوند و بدون سرزنش خود به کار برمی‌گردند.
جمع‌بندی
تمرکز هنگام مطالعه بیشتر نتیجه طراحی درست است تا اراده قوی. گوشی را از دسترس خارج کنید، در مکانی ثابت و آرام بنشینید، برای هر جلسه هدفی کوچک و مشخص بنویسید و در بازه‌های محدود با استراحت منظم بخوانید.
در طول مطالعه با سؤال بخوانید و مطلب را بدون نگاه به کتاب بازگو کنید، فکرهای مزاحم را روی کاغذ بیاورید و خواب را جدی بگیرید. اگر با وجود این تغییرات مشکل تمرکز در بیشتر زمینه‌های زندگی ادامه داشت، مشورت با یک متخصص قدم درست بعدی است.
